“Türkiye vicdani ret hakkına hala saygı duymuyor”

Uluslararası Af Örgütü
Basın Açıklaması - 19/12/2011

 “Türkiye vicdani ret hakkına hâlâ saygı duymuyor”

Türkiye, 28 Kasım ila 2 Aralık tarihleri arasında Avrupa Konseyi’nde düzenlenen Bakanlar Komitesi’nin son insan hakları toplantısında, vicdani retçilerin haklarına dair 2006’da verilen Avrupa Mahkemesi kararını uygulama konusunda talep edilen gelişme raporunu sunma konusunda başarısız oldu.

Son dönemde, çeşitli devlet bakanları zorunlu askerlik hizmetine dair yenilikler konusunda halka açıklamalar yaptı. Fakat bu açıklamalar yeniliklerin vicdani ret hakkını tanıyan yasal hükümleri kapsamayacak nitelikte olduğunun da sinyallerini veriyor.

 Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 2 Aralık 2011’de verdiği kararla, Türkiye’ye Mart 2012’de gerçekleşecek bir sonraki toplantılarına kadar ‘somut adımlar atma ve eylem planı şeklinde gerekli tedbirlerin alınarak, açık bir zaman çizelgesiyle bu sorularla ilgili Bakanlar Komitesi’ne elle tutulur bilgi sağlaması’ konusundaki çağrısını yineledi.  

2006’daki Ülke Türkiye’ye Karşı davasında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Ülke’nin defalarca kovuşturmaya tabi tutulup ardından bir vicdani retçi ve inançları dolayısıyla pasifist olduğu için zorunlu askerlik yapmayı reddetmesi üzerine mahkum edilmesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3.maddesini (insanlık dışı veya küçültücü muamele ya da ceza) ihlal ettiğine hükmetmiştir.

Türkiye, taraf olduğu birçok uluslararası insan hakları belgesinde de yazdığı gibi, vicdani sebepler yüzünden zorunlu askerlik yapmayı reddedenlerin haklarını ihlal etme konusunda uzun bir geçmişe sahip.

Uluslararası Af Örgütü Türkiyeli yetkililere bu hakkın tamamen tanınması ve gecikmeden uygulanmasını güvence altına alınması konusunda çağrıda bulunuyor.

23 Kasım 2011’de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, vicdani ret hakkını kullandığı için yetkililer tarafından hakkında defalarca kovuşturma açılan vicdani retçi ve Yehova Şahidi olan Yunus Erçep’in davasında Türkiye’nin aleyhine karar verdi. Mahkeme, Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3.maddesi uyarınca Yunus Erçep’in düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmetti.

Uluslararası Af Örgütü üyeleri ve destekçileri Aralık başında 70 ülkede bir araya gelerek Türkiyeli yetkililerden vicdani retçilerin hapse atılmasını durdurmasını ve vicdani retçiler için Avrupa ve uluslararası standartlarda alternatif bir hizmet sunmasını talep etti.

Vicdani retçi olan Halil Savda aynı zamanda bir insan hakları savunucusu. Savda şu anda vicdani retçilere desteğini özgürce ettiği için mahkumiyet riski ile karşı karşıya. 2004’ten beri askerlik hizmetini yapmayı reddettiği için birçok defa tutuklandı ve bu zaman zarfında toplam 17 ay tutuklu kaldı. Halil Savda zorunlu askerlik hizmetine karşı makaleler yazdı, çeşitli gazetelere röportajlar verdi, gösteri ve toplantılarda konuşmalar yaptı. Ayrıca Türkiye’deki Savaş Karşıtları adlı sitenin de kayıtlı sahibi.

Bu faaliyetlerinden dolayı Türk Ceza Kanunu’nun “halkı askerlikten soğutmayı” suç sayan 318. maddesi kapsamında üç ayrı davayla karşı karşıya. 2008’de Halil Savda “çürük” raporu aldı, dolayısıyla bir daha askere çağırılmayacak. Ancak, yakın zamanda barışçıl eylemleri sebebiyle 100 gün hapis cezası aldı ve her an hapse girme riskiyle karşı karşıya.

Halil Savda Uluslararası Af Örgütü’ne, 2007'de tutuklu olduğu sırada dört yetkili tarafından tekmelenerek ve dövülerek kötü muameleye maruz kaldığını, kirli bir çaputun ağzına sokulduğunu, üç gün boyunca sandalye ve yatağın olmadığı bir odada çıplak bırakıldığını ve battaniye olmadan beton zeminde uyumaya zorlandığını söyledi. Bu olaylar hiçbir zaman uygun bir şekilde araştırılmadı.

Türkiye, Avrupa Konseyi’nde olup vicdani ret hakkını tanımayan iki ülkeden biri, diğeri ise Azerbaycan. Türkiye’de askerlik hizmetine herhangi bir sivil alternatif mevcut değil ve vicdani retçilere dava açılmaya devam ediliyor. Vicdani retçiler çoğunlukla askerlik hizmetlerini her reddedişlerinde mahkum ediliyorlar ve serbest bırakıldıklarında tekrar askere çağırılıyorlar.

Arka plan

Ülke Türkiye’ye Karşı ( Başvuru no. 39437/98)

Kararda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Ülke’nin defalarca kovuşturmaya tabi tutulup ardından bir vicdani retçi ve inançları dolayısıyla pasifist olduğu için zorunlu askerlik yapmayı reddetmesi üzerine mahkum edilmesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3.maddesini (insanlık dışı veya küçültücü muamele ya da ceza) ihlal ettiğine hükmetmiştir.

Mahkeme, vicdani ya da dini sebeplerden dolayı askerlik hizmetini yerine getirmeyi reddedenler için yaptırım uygulayan Türkiye yasasında belirgin hiçbir kanuni hüküm olmadığından dolayı var olan yasal çerçevenin yetersiz olduğunu ve üstünün emirlerine uymayı reddedenler için geçerli olan Askeri Ceza Kanunu’ndaki yaptırımların konuyla ilgili uygulanabilir tek kanun olduğu kararına vardı;

Erçep Türkiye’ye Karşı (Başvuru No. 43965/04)

Mahkeme, Yüce Divan’ın geçen yıl Bayatyan Ermenistan’a Karşı davasında verdiği karar doğrultusunda, Yehova Şahidi vicdani retçi davasında Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 9. maddesini ihlal ettiğine hükmetti.

Mahkeme, Erçep’in reddinin askerlik hizmetini gerçekleştirme yükümlülüğü ile ciddi ve aşılmaz çelişkiler içinde olduğunu ve samimi dini inançlara dayandığı kararına vardı.